Mazlum Ne Anlama Gelir? Adalet, Tarih ve İnsanlık Üzerine Bir Kavramın Yolculuğu
Giriş: Bir Kelimenin Vicdanla Buluştuğu Yer
Mazlum kelimesi, Türkçede en derin yankı uyandıran sözcüklerden biridir. Dilimizde “haksızlığa uğramış, zulme maruz kalmış kişi” anlamına gelir. Ancak bu kelime, yalnızca bir toplumsal durumun tanımı değildir; aynı zamanda bir etik duruş, bir insanlık bilinci ve bir ahlaki hafıza ifadesidir. “Mazlum” demek, adaletin suskun olduğu yerde hakikatin sesini duymaktır.
Bu yazı, “mazlum” kavramının kökeninden günümüzdeki akademik tartışmalarına uzanan bir yolculuk sunar. Çünkü her çağ, kendi mazlumlarını yaratır — ve her mazlum, toplumların vicdanında bir iz bırakır.
Köken ve Etimoloji: “Zulüm”ün Gölgesinde Doğan Bir Sözcük
Mazlum kelimesi, Arapça “z-l-m” kökünden türemiştir. Bu kök, “karanlık”, “örtmek” ve “adaletsizlik” anlamlarını barındırır. Arapçada “zâlim” haksızlık eden, “mazlum” ise o haksızlığa uğrayan kişidir.
Bu etimolojik yapı, kelimenin felsefi yönünü de açıklar: mazlum, karanlığın içindeki ışığı temsil eder. Karanlık burada zulmün sembolü, mazlum ise karanlığa rağmen varlığını sürdüren hakikattir.
İslam düşüncesinde, özellikle Kur’an ve hadis literatüründe “mazlum” kavramı hem dünyevi hem de uhrevi anlam taşır. Peygamber Muhammed’in “Mazlumun duasından sakının, çünkü onun duasıyla Allah arasında perde yoktur” sözü, bu kavramın manevi derinliğini ortaya koyar.
Tarihsel Arka Plan: Adalet Mücadelesinin Sessiz Kahramanları
Tarih boyunca “mazlum” figürü, farklı coğrafyalarda farklı biçimlerde var olmuştur. Antik Yunan tragedyalarından Mezopotamya tabletlerine kadar mazlum, adaletin eksikliğini görünür kılan bir simge olmuştur.
İslam dünyasında ise mazlumluk, yalnızca acı çekmek değil, aynı zamanda ahlaki direniştir. Özellikle Kerbela Olayı’nda Hz. Hüseyin’in “mazlumiyet”i, bu kavramı siyasi ve manevi bir sembole dönüştürmüştür.
Osmanlı döneminde “mazlumun hakkı” devletin adalet anlayışında merkezi bir yere sahipti. Kadılar, karar verirken “zalim ile mazlumun ayrımı”nı esas alırdı. Bu ayrım, toplumsal düzenin vicdani temelini oluşturuyordu.
Felsefi ve Etik Yönü: Mazlum Olmak Ne Anlama Gelir?
Etik açısından “mazlum olmak”, yalnızca edilgen bir durum değildir.
Birçok filozof için mazlum, adaletsizliğe sessiz kalmayan ama şiddete başvurmayan kişidir. Bu yönüyle mazlumluk, pasif bir çaresizlik değil, bilinçli bir direniş biçimidir.
Levinas’ın etik felsefesinde “öteki” kavramı, mazlumun varlığında somutlaşır: başkasının acısı, insanın kendi ahlaki sorumluluğunu hatırlatır. Mazlum, toplumun vicdanını sınar.
Modern felsefede ise Hannah Arendt, totaliter rejimlerin “mazlum üretme mekanizması”na dikkat çeker. Ona göre bir toplumun ahlaki seviyesi, mazlumlarına nasıl davrandığıyla ölçülür. Bu nedenle “mazlum” kelimesi, hem bireysel bir acının hem de kolektif bir adalet arayışının adıdır.
Günümüzdeki Akademik Tartışmalar: Mazlumiyetin Politik Dili
Bugünün akademik dünyasında “mazlumiyet” kavramı, sosyoloji, siyaset bilimi ve psikoloji disiplinlerinde yeniden ele alınmaktadır.
Bazı araştırmacılar, mazlumiyet söyleminin politik araçsallaştırılmasına dikkat çeker. Bu perspektife göre “mazlum” imgesi, toplumsal meşruiyet kazanmak veya moral üstünlük kurmak için kullanılabilir.
Diğer bir yaklaşım ise mazlumluğun, toplumların empati kapasitesini ölçen bir gösterge olduğunu savunur. Bu bakış, mazlumun yalnızca bir “kurban” değil, insanlığın kendine yönelttiği bir ayna olduğunu vurgular.
Kültürel Yansımalar: Mazlum Figürünün Sanattaki İzleri
Mazlum figürü, edebiyat ve sanatta derin bir sembol olarak yer alır.
Türk halk edebiyatında mazlum, çoğu zaman hakkı yenmiş ama gönlü temiz olan karakterdir. Halk hikâyelerinde zalim padişahların karşısında duran “garip” ya da “fakir” kahraman, toplumun mazlumla özdeşleşme biçimidir.
Modern Türk şiirinde Necip Fazıl’dan Sezai Karakoç’a kadar birçok şair, mazlumu bir umut metaforu olarak işlemiştir: ezilen ama inancını kaybetmeyen insanın sembolü.
Sonuç: Mazlumluk Bir Kimlik mi, Bir Sorumluluk mu?
Mazlum olmak, yalnızca bir durum değil, bir ahlaki sınavdır.
Her çağ, kendi zalimlerini ve mazlumlarını yaratır; ama mazlumun sesi her zaman insanlığın vicdanını temsil eder.
Belki de asıl soru şudur:
Mazlum olmak mı daha zor, yoksa mazlumu anlamak mı?
Cevap, adaletin hangi yöne baktığında gizlidir.
Kaynakça
- Türk Dil Kurumu, “Mazlum” Madde Başlığı, Güncel Türkçe Sözlük.
- Levinas, Emmanuel. Totality and Infinity, 1961.
- Arendt, Hannah. The Origins of Totalitarianism, 1951.
- Hourani, Albert. Arabic Thought in the Liberal Age, Cambridge University Press, 1983.
- Köprülü, Fuad. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, DİA Yayınları, 2004.