Er Ne Denir? Bir Kelimeden Daha Fazlası
Bir gün birine “Er nedir?” diye sorsak, cevap vermek ilk bakışta kolay görünebilir: cesur olan mı, güçlü olan mı, savaşan mı, sorumluluk alan mı? Fakat cevap vermeye başladığımız anda soru büyür. Çünkü “er” dediğimiz şey gerçekten dışarıdan gözlenebilen bir özellik midir, yoksa toplumun yüklediği bir anlam mı?
Belki de daha zor soru şudur: Bir insan kendisini “er” olarak görüyorsa, bu onun kimliğini gerçekten belirler mi?
Felsefe tam burada başlar. Etik, “Nasıl yaşamalıyım?” diye sorar; bilgi kuramı, “Neyi gerçekten biliyorum?” sorusunu araştırır; ontoloji ise “Ne vardır ve bir şey, olduğu şey olmasını nasıl mümkün kılar?” diye sorar. Bu üç alan birbirinden kesin çizgilerle ayrılmaz. Nitekim felsefe tarihinde etik, epistemoloji ve metafizik çoğu zaman iç içe ele alınmıştır.
1. Etik Perspektiften “Er” Olmak
Er = Güç mü, Erdem mi?
“Er” sözcüğünü yalnızca biyolojik cinsiyet veya fiziksel güç üzerinden tanımlamak, kavramı daraltır. Etik açısından daha önemli soru şudur: “Er” olmak hangi davranışları iyi ya da doğru kılar?
Aristotelesçi erdem etiği açısından değer, yalnızca sahip olunan güçte değil, karakterin nasıl kullanıldığında ortaya çıkar. Cesaret ile pervasızlık aynı şey değildir. Güç ile adalet de aynı anlama gelmez.
Bu nedenle bir insanın güçlü olması, tek başına onu erdemli yapmaz.
- Güç başkasını ezmek için kullanılıyorsa etik değerini kaybedebilir.
- Cesaret, korkunun yokluğu değil, doğru olan için korkuya rağmen hareket etmek olabilir.
- Sorumluluk, toplumsal bir “erkeklik” beklentisinden bağımsız olarak ahlaki bir erdem şeklinde düşünülebilir.
Burada etik bir ikilem ortaya çıkar: Toplumun “güçlü ol” beklentisine uymak mı daha değerlidir, yoksa gerektiğinde kırılganlığını kabul edebilmek mi?
Stoacı düşünce, dışsal güçten ziyade kişinin kendi yargıları ve tutkuları üzerindeki hâkimiyetini öne çıkarırken, Nietzsche “güç” kavramını çok daha yaratıcı ve tartışmalı bir biçimde ele alır. Dolayısıyla “er” kavramı, itaate dayalı bir güç anlayışından kendini aşmaya dayalı bir güç anlayışına kadar farklı anlamlar kazanabilir.
2. Epistemoloji: “Er” Olduğumuzu Nereden Biliyoruz?
Kimlik Bir Bilgi Meselesi Olabilir mi?
Bir insan “Ben erim” dediğinde aslında yalnızca kimlik bildiriminde bulunmaz; aynı zamanda kendisi hakkında bir bilgi iddiasında bulunur.
Peki bu bilgi nereden gelir?
Kendi deneyimimizden mi? Toplumdan mı? Aileden, kültürden, tarihten veya bedenimizden mi?
Epistemoloji, bilginin ne olduğunu ve bilgiye nasıl ulaştığımızı sorgular. Platon’un Meno diyaloğunda bilgi ile doğru inanç arasındaki fark tartışılır; hatta doğru inancın eylem bakımından yararlı olabileceği, fakat bilginin daha istikrarlı olduğu fikri ortaya çıkar.
Bu ayrım “er” kavramına uygulandığında ilginç bir sonuç doğar: Bir insan “er olmak güçsüzlük göstermemektir” diye inanabilir. Fakat bu inanç doğru olsa bile, onu hangi gerekçeyle savunduğu ayrıca sorgulanmalıdır.
Günümüzde Bilginin Kaynağı
Sosyal medya, yapay zekâ ve algoritmik öneriler kimlik algımızı giderek daha fazla biçimlendiriyor. Bir insan kendisi hakkında düşündüklerinin ne kadarını gerçekten kendisi üretmiştir?
Bugün “ideal erkek”, “ideal kadın” veya “ideal insan” imgeleri yalnızca aile ve gelenek tarafından değil, algoritmalar tarafından da üretiliyor.
Buradaki çağdaş epistemolojik sorun şudur:
Kendimiz hakkında bildiğimizi sandığımız şeylerin ne kadarı bize ait, ne kadarı bize öğretilmiştir?
Bu soru, “er” kavramını biyolojik bir tanımdan çıkarıp bilgi, dil ve toplumsal inşa problemine dönüştürür.
3. Ontoloji: “Er” Ne Vardır?
Bir Kavramın Varlığı Ne Demektir?
Ontoloji, en genel anlamıyla “ne vardır?” sorusunu araştırır.
Buradan hareketle “er” için daha radikal bir soru sorabiliriz: Er gerçekten var olan bir şey midir, yoksa insanların dünyayı anlamlandırmak için oluşturduğu bir kategori midir?
Bir taşın varlığı ile “er” kavramının varlığı aynı türden değildir. Taş fiziksel olarak bulunabilir; fakat “er” kavramının sınırları kültüre, döneme ve dile göre değişebilir.
Antik dünyada erdem, yurttaşlık ve savaşçılık arasında güçlü bağlantılar kurulurken modern toplumlarda erkeklik farklı ölçütlerle ele alınır. Simone de Beauvoir’ın toplumsal cinsiyet üzerine düşünceleri bu noktada önem kazanır: Kimliğin yalnızca biyolojik özelliklerden ibaret olmadığı, toplumsal süreçlerle şekillendiği fikri, “er” kavramının ontolojik statüsünü tartışmaya açar.
Toplumsal Bir Gerçeklik Olarak “Er”
John Searle’ın toplumsal gerçeklik yaklaşımıyla düşünürsek, bazı kategoriler insanların ortak kabulleri ve kurumsal pratikleri sayesinde gerçeklik kazanır. Para, vatandaşlık veya toplumsal statü bunun farklı örnekleridir.
“Er” de benzer şekilde biyolojik özelliklerle başlayan fakat toplumsal anlamlarla genişleyen bir kategori olarak okunabilir.
Bu yaklaşımın tartışmalı tarafı ise şudur: Bir kavram toplumsal olarak kurulmuşsa, onun gerçek olmadığı mı söylenmelidir? Yoksa toplumsal olarak kurulmuş gerçeklikler de insanlar üzerinde gerçek sonuçlar doğurduğu için “gerçek” kabul edilmeli midir?
Filozoflar Arasında Sessiz Bir Tartışma
Platon, erdem ile bilgi arasında güçlü bir bağ kurarken; Aristoteles karakterin alışkanlıklarla biçimlendiğini vurgular. Nietzsche ise geleneksel ahlak değerlerinin kökenlerini sorgulayarak insanın kendisini yeniden yaratma imkânını öne çıkarır.
Çağdaş toplumsal cinsiyet felsefesinde Judith Butler’ın performatiflik yaklaşımı ise kimliğin yalnızca sahip olunan sabit bir öz değil, tekrar edilen toplumsal pratiklerle kurulan bir süreç olabileceğini savunur.
Bu görüşleri yan yana koyduğumuzda “er” kavramı tek bir cevaba indirgenemez:
- Etik: İyi bir insan olmak ne gerektirir?
- Epistemoloji: “Er” olduğumuzu veya olmadığımızı nasıl biliyoruz?
- Ontoloji: “Er” dediğimiz şeyin varlık statüsü nedir?
Sonuç: “Er” Denilen Şeyin İçinde Ne Var?
Belki “er ne denir?” sorusunun en dürüst cevabı bir sözlük maddesinde değil, sorunun kendisindedir.
Çünkü “er”i yalnızca güçle tanımladığımızda zayıflığı dışlarız; yalnızca cesaretle tanımladığımızda korkuyu küçümseriz; yalnızca biyolojiyle tanımladığımızda kültürün ve deneyimin etkisini görmezden geliriz.
Felsefenin değeri de burada ortaya çıkar: Bize hazır kimlikler vermek yerine, onların hangi varsayımlar üzerine kurulduğunu gösterir. Platon’un sorgulama geleneğinden çağdaş kimlik tartışmalarına uzanan çizgide temel mesele değişmez: Bir şeyi adlandırdığımızda gerçekten onu mu açıklıyoruz, yoksa yalnızca ona alışılmış bir anlam mı yüklüyoruz?
Belki asıl soru şudur:
“Er” olmak gerçekten bir varlık biçimi mi, öğrenilmiş bir rol mü, ahlaki bir ideal mi, yoksa insanın kendisine anlattığı hikâyelerden biri mi?
Ve daha kişisel olanı: Kendimiz hakkında taşıdığımız hangi tanımlar, gerçekten bize ait; hangilerini sorgulamadan miras aldık?
Girişi somut bir anekdotla güçlendir
Ilkenetakademi ile birlikte Er ne denir üzerine yaptığımız bu kısa yolculuk tamamlandı.